دانشگاه آزاد اسلامي
واحد تبریز
عنوان:
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته مهندسی کشاورزی – زراعت (M.Sc)
اثر اعمال تیمارهای مختلف در شکستن خواب و جوانه زنی بذور علف های هرز یولاف وحشی و بارهنگ
استاد راهنما:
دکتر بهرام میرشکاری
اساتید مشاور:
دکتر امیر محمد دانشیان مقدم
نگارنده:
صغری انوری آذر
زمستان 1391
تقدیم به:
زلزله زدگان ورزقان
سپاسگزاري:
شکر و سپاس خداوند و آفریننده همه خوبی ها که به این بنده ناچیز توفیق دیگری در مراحل زندگی عطا بخشید، اكنون كه با استعانت از خداوند متعال، اين پايان نامه به انجام رسيد، برخود لازم مي‌دانم از كليه كساني كه چنين فرصت ارزشمندي را برايم فراهم نمودند و افقي جديد را در برابر ديدگانم گشودند و كليه كساني كه مرا در تدوين اين پايان نامه ياري كردند، در كمال فروتني سپاسگزاري كنم. از اساتيد گرانقدري كه در طول دوره زحمات بسياري را متحمل شدند، از استاد ارجمند جناب آقاي دكتر میرشکاری كه با راهنمايي ها و هدايت ارزشمندشان به عنوان استاد راهنما، اين پايان نامه را رهبري كردند واز استاد محترم جناب آقای دکتر دانشیان و جناب آقای دکتر کربلایی به خاطر بهره‌مندي ازنظرات، مساعدت‌ها و مشاوره‌هايشان كمال سپاسگزاري و قدرداني را دارم .
چکیده
این آزمایش جهت بررسی اثر تيمارهاي مختلف روی رفع خواب بذور بارهنگ و یولاف وحشی در قالب طرح کاملا تصادفی (CRD) در دو مرحله آزمایشگاهی و گلخانه در سال 1391 به اجرا در آمد. تیمارهای مورد آزمایش شامل نیترات پتاسیم با درصدهای 6/0، 4/0، 2/0 و اسید جیبرلیک با دزهای 1000، 750، 500، 250 (ppm) در کنار شاهد بودند که به صورت جداگانه روی گیاهان بارهنگ و یولاف در هر دو مرحله آزمایش شدند. کندن ریشک در یولاف نیز قبل از اعمال این تیمارها در تمامی بذور صورت پذیرفت. صفات مورد مطالعه در این آزمایش شامل طول ریشه، طول ساقه، طول گیاهچه، وزن خشك گياهچه، شاخص ويگور، حجم ریشه، درصد جوانه زنی و سرعت جوانه زنی بودند. نتایج حاصل نشان داد که گیاه دارویی بارهنگ در هیچ یک از تیمارها قادر به جوانه زنی نبود. بر اساس نتایج به دست آمده از آزمایش تیمارهای مذکور روی گیاه یولاف وحشی مشاهده گردید که تمامی صفات مورد مطالعه در تیمار با نیترات پتاسیم و اسید جیبرلیک دارای اختلاف معنی داری بودند. نتایج حاصل از مقایسات میانگین انجام شده، نشان داد که در تیمار با نیترات پتاسیم درصد جوانه زنی در بذور تیمار شده با نیترات پتاسیم 6/0 درصد بیش از سایر تیمارها می باشد. در تیمار با اسید جیبرلیک نیز درصد جوانه زنی در بذور تیمار شده با اسید جیبرلیک 750 (ppm) مشاهده گردید. همچنین کندن ریشک در گیاه یولاف وحشی تاثیر چندنی در جوانه زنی بذر یولاف نداشت.
کلمات کلیدی: خواب بذر، جوانه زنی، یولاف وحشی، بارهنگ
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده
فصل اول
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 1
1- بررسي منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 3
1-1- تاريخچه كنترل علف‌هاي هرز …………………………………………………………………………………………………… 3
1-2- پراكنش و اهميت علف هرز ……………………………………………………………………………………………………… 4
1-3- تعاريف علف هرز …………………………………………………………………………………………………………………… 6
1-4- خصوصيات علف هرز ……………………………………………………………………………………………………………… 7
1-5- خسارت‌هاي علف هرز …………………………………………………………………………………………………………….. 8
1-5-1- خسارت‌هاي كمي ……………………………………………………………………………………………………………….. 8
1-5-2- خسارت‌هاي كيفي ………………………………………………………………………………………………………………. 9
1-6- كنترل علفهاي هرز ………………………………………………………………………………………………………………….. 9
1-7- گياه‌شناسي يولاف وحشي ………………………………………………………………………………………………………. 10
1-8- گياه‌شناسي بارهنگ ……………………………………………………………………………………………………………….. 10
1-9- اكولوژي يولاف …………………………………………………………………………………………………………………… 11
1-10- مراحل رشد يولاف ……………………………………………………………………………………………………………… 12
1-11- مرحله جوانه زني …………………………………………………………………………………………………………………. 13
1-12 ساختمان دانه ………………………………………………………………………………………………………………………… 13
1-13- بيوشيمي و فيزيولوژي جوانه بذر …………………………………………………………………………………………….. 15
1-14- كنترل علفهاي هرز ………………………………………………………………………………………………………………. 15
1-15- دلايل غالبيت بذور علفهاي هرز …………………………………………………………………………………………….. 16
1-15-1- پوسته بذر ………………………………………………………………………………………………………………………. 16
1-16- خواب بعد از رسيدگي …………………………………………………………………………………………………………. 17
1-17- تعريف خواب …………………………………………………………………………………………………………………….. 18
1-18- طبقه‌بندي خواب بذر ……………………………………………………………………………………………………………. 18
1-19- اهميت خواب بذر ……………………………………………………………………………………………………………….. 20
1-20- بررسي انواع خواب ……………………………………………………………………………………………………………… 20
1-20-1- خواب فيزيولوژي ……………………………………………………………………………………………………………. 20
1-20-2 خواب مورفولوژيكي …………………………………………………………………………………………………………. 21
1-20-3- خواب فيزيكي ………………………………………………………………………………………………………………… 21
1-20-4- خواب شيميايي ……………………………………………………………………………………………………………….. 21
1-20-5- خواب مكانيكي ………………………………………………………………………………………………………………. 22
1-21- اهميت خواب در كشاورزي كاربردي …………………………………………………………………………………….. 22
1-21-1 خواب در گياهان زراعي و ارتباط با قوه ناميه ………………………………………………………………………….. 22
1-21-2- خواب يا مرگ بذر؟ ………………………………………………………………………………………………………… 22
1-22- فاكتورهاي كه باعث ايجاد خواب در بذر مي‌شوند …………………………………………………………………….. 23
1-23- پوشش ايجاد كننده خواب بذر ………………………………………………………………………………………………. 23
1-24- نقش هورمونها و تنظيم كننده‌هاي رشد در خواب بذر ………………………………………………………………… 25
1-24-1- بازدارنده‌هاي جوانه‌زني …………………………………………………………………………………………………….. 25
1-24-2 توليده‌كننده‌هاي جوانه‌زني …………………………………………………………………………………………………… 26
1-25- روشهاي برطرف كردن خواب ……………………………………………………………………………………………….. 27
1-26- شكستن خواب يا به كارگيري مواد شيميايي …………………………………………………………………………….. 28
1-27- مكانيسم‌هاي موثر در برطرف شدن خواب جنين به وسيله خواب كنترل كننده ………………………………… 29
1-28- نيازهاي خاص در آزمون جوانه‌زني …………………………………………………………………………………………. 30
1-29- ارزيابي آزمون جوانه‌زني ………………………………………………………………………………………………………. 31
1-30- آزمون‌هاي بنيه كه براساس تاثيرات فيزيولوژيكي پيري است ……………………………………………………….. 32
1-31- آزمون‌هاي بنيه كه براساس تاثيرات بيوشيميايي در طي پيري است ………………………………………………… 33
فصل دوم ……………………………………………………………………………………………………………………………………… 39
2- مواد و روشها ……………………………………………………………………………………………………………………………. 40
2-1- مراحل اجراي آزمايش …………………………………………………………………………………………………………… 40
2-2- طرح آزمايشي ………………………………………………………………………………………………………………………. 40
2-3- تيمارهاي آزمايشي ………………………………………………………………………………………………………………… 41
2-4- صفات مورد مطالعه ……………………………………………………………………………………………………………….. 42
2-5- تجزيه آماري ………………………………………………………………………………………………………………………… 43
فصل سوم …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 44
3- نتايج و بحث …………………………………………………………………………………………………………………………….. 45
3-1- تجزيه واريانسي صفات مورد مطالعه گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم ……………………………………….. 45
3-2- مقايسات ميانگين صفات مورد مطالعه در تيمار نيترات پتاسيم …………………………………………………………. 47
3-3- مقایسه میانگین اثر تیمار اسید جیبرلیک در گیاه یولاف ………………………………………………………………….53
3-4- مقايسات ميانگين صفات مورد مطالعه در تیمار اسید جیبرلیک ……………………………………………………….. 55
3-5- نتيجه‌گيري كلي ……………………………………………………………………………………………………………………. 62
3-6- پيشنهادات ……………………………………………………………………………………………………………………………. 63
فهرست منابع فارسي ……………………………………………………………………………………………………………………….. 64
فهرست منابع غير فارسي ………………………………………………………………………………………………………………….. 67
چكيده به انگليسي ………………………………………………………………………………………………………………………….. 72
فهرست جداول
جدول صفحه
1-1- تيره‌هاي مهم گياهي كه بدترين علفهاي دنيا در بر مي‌دارد ………………………………………………………………. 5
1-2- تيره‌هاي تشكيل دهنده گياهان زراعي عمده جهان …………………………………………………………………………. 5
1-3- تغييرات درجه حرارت كه در آن جوانه زدن واقع مي‌شود ……………………………………………………………… 12
1-4- ذخاير غذايي و ساختمان اصلي ذخيره‌اي ……………………………………………………………………………………. 14
1-5- طرح طبقه‌بندي انواع خواب بذر ………………………………………………………………………………………………. 19
1-6- مهمترين مكانيسم‌هاي شناخته شده خواب بذر …………………………………………………………………………….. 24
1-7 تحريك‌كننده‌هاي جوانه‌زني ……………………………………………………………………………………………………… 26
1-8- تاثير مواد تنظيم كننده رشد در جوانه‌زني بذور خيس شده كاهو رقم گراندراپيدز در تاريكي ………………. 30
1-9- شاخص‌هاي سرعت جوانه‌زني …………………………………………………………………………………………………. 33
3-1- تجزیه واریانسی صفات مورد مطالعه در گياه يولاف تحت تيمار با نيترات پتاسيم ……………………………….. 46
3-2- تجزیه واریانسی صفات مورد مطالعه در گياه يولاف تحت تيمار با اسيد جبرليك ………………………………. 54
فهرست نمودارها
نمودار صفحه
3-1- نمودار مقايسه ميانگين طول ريشه گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم …………………………………………… 47
3-2- نمودار مقايسه ميانگين طول ساقه گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم ……………………………………………. 48
3-3- نمودار مقايسه ميانگين طول بوته گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم …………………………………………….. 49
3-4- نمودار مقايسه ميانگين شاخص ويگور گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم …………………………………….. 49
3-5- نمودار مقايسه ميانگين حجم ريشه گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم ………………………………………….. 50
3-6- نمودار مقايسه ميانگين وزن خشك گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم …………………………………………. 51
3-7- نمودار مقايسه ميانگين درصد جوانه‌زني گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم …………………………………… 51
3-8- نمودار مقايسه ميانگين سرعت جوانه‌زني گياه يولاف در تيمار با نيترات پتاسيم ………………………………….. 52
3-9- نمودار مقايسه ميانگين طول ريشه گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك ………………………………………….. 55
3-10- نمودار مقايسه ميانگين طول ساقه گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك ………………………………………… 56
3-11- نمودار مقايسه ميانگين طول بوته گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك …………………………………………. 56
3-12- نمودار مقايسه ميانگين شاخص ويگور گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك …………………………………. 57
3-13- نمودار مقايسه ميانگين حجم ريشه گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك ………………………………………. 58
3-14- نمودار مقايسه ميانگين وزن خشك گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك ……………………………………… 59
3-15- نمودار مقايسه ميانگين درصد جوانه‌زني گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك ……………………………….. 60
3-16- نمودار مقايسه ميانگين سرعت جوانه‌زني گياه يولاف در تيمار با اسيد جيبرليك ………………………………. 61
مقدمه
در طبيعت گياهاني وجود دارند كه عليرغم تمايل كشاورزان در زمين‌هاي آنها سبز شده و براي محصولات مشكل ايجاد مي‌كنند، به اين گياهان علف هرز نام نهاده‌اند (هاميتون 1995). اين گياهان به روشهاي مختلف به عملكرد محصولات اثر گذاشته و حتي كيفيت محصولات را نيز كاهش مي‌دهند. خسارت ناشي از علف‌هاي هرز از آفات و بيماريها نيز بيشتر مي‌باشد به طوري كه در برخي مناطق معتدله ميزان خسارت بين 15-10 درصد محصول برآورد شده است (وارينگتون، 1930).
در ايران بين 250 تا 300 گونه مطرح علف هرز وجود دارد كه تعداد اين علف‌ها در نقاط مختلف كشور بستگي به شرايط و محيط دارد. مجموع خسارت ناشي از علف‌هاي هرز در سطح جهاني بيش از پنج ميليارد دلار است. كه تقريباً معادل با كل خسارتهاي حاصل از آفات و بيماريها روي گياهان زراعي و باغي مي‌باشد (اديم، 1382) از كل خسارت ناشي از عوامل نامساعد در كشور هندوستان در سال 1987 سهم علف هرز حدود 45 درصد، آفات 30 درصد، بيماريها 20 و عوامل نامساعد محيطي 5 درصد گزارش شده است و (ازبيلي و همكاران 1976) بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه در صورت عدم كنترل علف‌هاي هرز مي‌توان 25 تا 90 درصد كاهش محصول را انتظار داشت، و بالعكس در صورت اعمال روشهاي صحيح كنترل مي‌توان 25 تا 90 درصد افزايش محصول اميدوار بود (زند و همكاران، 1386).
علف‌هاي هرز يولاف، بارهنگ در سراسر منطقه به خصوص در استان‌هاي اردبيل، آذربايجان شرقي و غربي انتشار دارند (كريمي،1374). و در سراسر منطقه يافت مي‌شود اين گياهان داراي بذرهاي در حال خواب مي‌باشند ميزان خواب و جوانه‌زني بذرها تحت تاثير عوامل متعددي چون تعداد لايه‌هاي تستا و نوع اپيدرم و فرابر ميوه، موقعيت دانه در روي گياه، اندازه و وزن بذر، سن گياه و طول روز، زمان برداشت تغيير مي‌كند. خواب بذر در گياهان زيادي از جمله يولاف، سلمه تره، ترشك و علف هفت بند ايراني نيز ديده مي‌شود. كشت و استقرار گياهان مرتعي و كنترل علف‌هاي هرز به علت خواب بذور در آنها، مشكل عمده‌اي محسوب مي‌شود و درصد قابل ملاحظه‌اي از بذرهاي ارقام وحشي در زمان برداشت در حال خواب اوليه بسر مي‌برند. عدم جوانه‌زني همزمان بذرها علف‌هاي هرز به علت خواب در مزارع نيز مشكل عمده‌اي در كنترل آنها ايجاد مي‌كند (هادي و كريمي، 1374).
در برنامه‌هاي مديريت تلفيقي علف هرز توجه به خواب بذر و آگاهي از مكانيزم خواب و نحوه بيدار شدن بذور اهميت ويژه‌اي دارد (كارسون ‌و ميلبرگ، 2007).
بنابراين اهميت موضوع سبب شد كه تحقیقی با هدف مطالعه تاثير تيمارهاي مختلفی شيميايي بر رفع خواب بذر در علفهای هرز انجام گیرد. به طوری که در این تحقیق دو گیاه بارهنگ و يولاف وحشی تحت تاثير تیمار با غلظت های متفاوتی از اسيد جيبرليك و نيترات پتاسيم جهت يافتن تيمارهايی مناسب به منظور برطرف كردن خواب بذر بررسي گردیدند.

1- بررسي منابع
1-1- تاريخچه كنترل علف‌هاي هرز
بيش از 1000 سال پيش از ميلاد مسيح، علف‌هاي هرز را با دست از مزارع حذف مي‌كردند. در آن شرايط، يك نفر به سختي مي‌توانست غذاي خود را تامين كند و در نتيجه، گرسنگي بسيار رايج بود. در قرن‌هاي بعد، انسان به تدريج استفاده از ابزارهاي دستي را گسترش داد تا هزار سال پيش از ميلاد، انسان براي كشيدن كج‌بيل (به عنوان گاوآهن اوليه) از حيوان، استفاده مي‌كرد كه بدين شيوه، استفاده از نيروي انساني عمدتاً در تهيه بستر، كاهش مي‌يافت. با اين وجود، يك نفر فقط مي‌توانست براي دو نفر غذا توليد كند و در نتيجه، دامنه‌ي گرسنگي همچنان گسترده مي‌شد. پس از سال 1731، يعني هنگامي كه كشف رديفي گياهان زراعي با استفاده از كج‌بيل اسبي آغاز شد. يك نفر توانست براي چهار نفر غذا توليد كند. در سال 1920 استفاده‌ي گسترده از تراكتور آغاز شد، اين نيروي تازه كشف شده، زارع را در توليد غذا براي هشت نفر توانا ساخت (قرينه و همكاران، 1383). نمك دريا احتمالاً نخستين ماده‌ي شيميايي بود كه باي كشتن گياه به كار رفت. درحدود سال 1900، از مواد شيميايي خالص براي كنترل علف‌هاي هرز استفاده شد. نزديك به سال 1947، استفاده از علف‌كش شيميايي به عنوان عملي رايج، آغاز شد. در آن زمان، يك زارع مي‌توانست 16 نفر را غذا دهد. در سال 1950، 1960، 1970، تعداد زيادي علف‌كش شيميايي همراه با ديگر تكنولوژي‌هاي پيشرفته كشاورزي بوجود آمدند و بنابراين، در سال 1980 يك زارع توانايي تامين غذا براي 38 نفر را پيدا كرد. بدين معني كه اكنون براي توليد غذا، كمتر از سه نفر از هر 100 نفر مستقيماً نياز مي‌باشد و 97 نفر ديگر فرصت خواهند داشت تا در زمينه‌هاي ديگر فعاليت كنند (غديري، 1372).
1-2- پراكنش و اهميت علف‌هاي هرز
از حدود 200000 گونه گياهي موجود در سرتاسر جهان تنها حدود 250 گونه مزاحم بوده و علف هرز ناميده مي‌‌شوند (راشد محصل و همكاران، 1374؛ كوچكي و همكاران، 1373). اين تعداد تنها حدود 1/0 (يكدهم) درصد از گونه‌هاي گياهي جهان را تشكيل مي‌دهد. البته اين واقعيت مانع اهميت نسبي بسياري از ديگر گونه‌‌ها در شرايط محلي نمي‌شود.
هولم (1978) توزيع تاكسونومي اين 250 گونه را در حد تيره آورده است (جدول 1-1). تعجب‌آور است كه تعداد معدودي از تيره‌هاي گياهي اكثر علف‌هاي هرز جهان را در خود دارند. حدود 70 درصد از اين گونه‌هاي علف هرز در 12 تيره قرار مي‌گيرند. تقريباً 40 درصد آنها در تيره گندميان و مركبان هستند. اين امر كه بسياري از اين گونه‌هايي را كه ما علف هرز مي‌ناميم تا اين حد به هم نزديك هستند چه مفهومي در بر دارد؟ آيا بين علف‌هاي هرز و گياهان زراعي و خويشاوندي وجود دارد؟ 12 گياه فقط در 5 تيره قرار دارند و اين 5 تيره علف‌هاي هرز زيادي را شامل مي‌شوند. اين امر نشان مي‌دهد كه برخي از گياهان زاعي و علف‌هاي هرز در برخي از خصوصيات تاكسونومي خود مشترك بوده و شايد منشأ تكاملي مشتركي داشته باشند (كوچكي و همكاران، 1373). در ايران نيز به دليل تنوع آب و هوايي نزديك به 180 تيره گياهي، 1200 جنس و 8000 گونه گياهي شناسايي شده است كه جزء فلور ايران محسوب شده و تعدادي از آنها به صورت علف هرز ظاهر مي‌شوند (ميرشكاري، 1382).
جدول 1-1. تيره‌هاي مهم گياهي كه مشکل سازترین علف‌هاي هرز برای کشاورزی می باشند:
تيره تعداد گونه‌ها
Carmineae 44
37%
Cimpositae 32
43%
Cyperaceae 12
Polygomaceae 8
Amaranthacea 7
Cariferae 7
68%
Legaminoseae 6
Convolualaceae 5
Euphorbiaceae 5
Chenopodiaceae 4
Malvaceae 4
Solanaceae 4
جدول 1-2. تيره‌هاي تشكيل دهنده گياهان زراعي عمده جهان:
تيره گياه زراعيPoaceae جو، ذرت، يولاف، برنج، سوگورم، نيشكر، گندم Solanaceae سيب‌زمينيConvolulaceae سيب‌زميني شيرينEuphoribiaceae كاساواLegaminoseae سويا
1-3- تعاريف علف هرز
علف‌هاي هرز گياهاني هستند كه در جاي يا زماني رشد مي‌كنند كه متعلق به گياه ديگر يا اصلاً هيچ گياهي نيست طبق اين تعريف بين ‌ علف‌هاي هرز مشكل‌ساز و گياهاني كه تنها مزاحمت‌هاي اتفاقي به وجود مي‌آورند، تفاوت چنداني وجود ندارد. براي مثال اگر در مزرعه سويا بوته ذرت يا در مزرعه گندم بوته چاودار رشد كند، ذرت و چاودار به عنوان علف هرز تلقي مي‌شوند، ولي در اصل هيچ يك از آنها پتانسيل خسارت برخي علف‌هاي هرز نظير پيچك (Convolvulus arveensis) و مرغ (Cynodon dactylon) و قياق (Sorghum halopense) را ندارند (ميرشكاري، 1382).
طبق تعريف علف‌هاي هرز گياهان بي‌خاصيت هستند كه هنوز كاربرد آنها شناخته نشده است (ميرشكاري، 1382) ولي مي‌دانيم كه برخي علف‌هاي هرز نظير (Artemisia herba-alba)، بومادران (Achillea millefolium) و شيرين بيان (Glycyrrhiza glabra) در پزشكي، روناس (Rubia tinctorum) در صنايع رنگرزي و گونه‌هاي مختلف سازو (Juncus spp) در صنايع دستي كاربرد دارند. همچنين بعضي علف‌هاي هرز پايه‌هاي اجدادي تعداد زيادي از گياهان زراعي امروزي به شمار مي‌روند. به عنوان مثال گندم نياي هرز (Aegilops spuarros) تكامل گندم زراعي و علف هرز نيشكر وحشي(Saccharum spontantaneum) در تكامل ارقام نيشكر امروزي مورد استفاده بوده‌اند (ميرشكاري، 1382).
طبق نظر زيمرمن علف هرز گياهي است كه:
1- به حالت مجتمع زندگي مي‌كند.
2- عضو دايمي جامعه گياهي نيست.
3- به صورت موضعي زياد است.
4- مضر، مخرب و مزاحم است.
5- از نظر اقتصادي ارزش كمي دارد (ميرشكاري، 1382).
ظهور بدون كشت شدن، گياهي غير از گياه زراعي كشت شده، (برنكلي، 1920)، گياهي كه خود به خود در محلي مي‌رويد كه آنجا بوسيله انسان تغيير پيدا كرده است (هاپر، 1944).
تعريف كامل علف‌هاي هرز گياهاني رقيب، مقاوم و ناخواسته هستند، كه در مزارع و ساير مكان ظاهر شده و به دليل ويژگي‌هاي خاص خود موجب اختلال در كارهاي كشاورزي شده و ضمن پايين آوردن ارزش‌هاي كمي و كيفي محصول، خساراتي را نيز در بخش‌هاي عمراني، اجتماعي، بهداشتي، و اقتصادي ايجاد مي‌كنند (ميرشكاري، 1382).
1-4- خصوصيات علف‌هاي هرز
1- جوانه‌زني در محيط‌هاي مختلفي انجام مي‌گيرد. چون اكثر علف‌هاي هرز خيلي كم‌توقع و در شرايط مساعد خيلي پر‌‌توقع‌تر از نباتات زراعي، هستند و در زمين‌هاي نامساعد و آب و هواي مختلف مقاوم‌تر مي‌باشند.
2- رشد سريع از مرحله رشد رويش تا مرحله گلدهي.
3- توليد مداوم بذر تا زماني كه شرايط رشد اجازه بدهند (راشد محصل و همكاران، 1374؛ ساداتي و ابطالي، 1379 و كوچكي و همكاران، 1373).
4- منقطع بودن جوانه‌زني (كنترل داخلي است) و طول عمر زياد بذور.
5- خود ناسازگاري البته نه اتوگامي يا آپوميكسي كامل.
6- دگر گرده افشاني بوسيله حشرات غيرتخصصي يا بوسيله باد.
7- توليد بذر زياد در شرايط محيطي مساعد (ساداتي، 1372)
8- توليد مقداري بذر در شرايط مختلف، در اثر تحمل و انعطاف‌پذيري.
9- سازگاري براي انتشار در فواصل كم و فواصل زياد.
10- اگر چند ساله باشد توليد مثل رويشي قوي يا توليد مثل توسط بعضي اندام‌ها.
11- اگر چند ساله باشد، خاصيت شكنندگي دارد به طوري كه به آساني از زمين كشيده نمي‌شود.
12- توانايي رقابت بين گونه‌اي بوسيله دارا بودن عادات خاصي (روزت، رشد خفه كننده، خاصيت آللوپاتي).
1-5- خسارت‌هاي علف‌هاي هرز
علف‌هاي هرز اجزاي مهم اكوسيستم‌هاي زراعي هستند كه به منظور استفاده بيشتر و بهتر از منابعي مانند خاك، آب، موادغذايي و نور با گياهان زراعي به طور مستقيم و غيرمستقيم رقابت نموده و كميت و كيفيت محصول را در اكثر موارد كاهش مي‌دهند.
لازم به ذكر است كه اغلب به دليل نيازهاي غذايي و سيستم ريشه‌اي مشابه، گياهان هرز تيره گندميان با غلات و گياهان هرز پهن برگ با نباتات زراعي پهن برگ رقابت مي‌كنند (ميرشكاري، 1382).
خسارت حاصل از علف‌هاي هرز را مي‌توان به صورت زير خلاصه كرد:
1-5-1- خسارت‌هاي كمّي
علف‌هاي هرز رقيب قوي براي گياهان زراعي هستند و چرخه زندگي آنها اغلب با گياهان زراعي همزمان است (عليمرادي و همكاران، 1383). اكثر گياهان هرز به دليل تنازع بقاء از سيستم ريشه‌اي قوي با توسعه عمودي و افقي زياد برخوردار مي‌باشند كه ضمن اشغال سطح مزرعه دو تا سه برابر سريع‌تر از گياهان زراعي آب و مواد غذايي خاك را جذب مي‌كنند. ذكر اين نكته حايز اهميت است كه كل مواد غذايي جذب شده توسط علف‌هاي هرز چند ساله به مصرف گياه نمي‌رسد و حدود 60-70 درصد آن در اندام‌هاي مختلفي نظير ريشه، ساقه و غده ذخيره مي‌شود و همچنين مواد ذخيره‌اي موجب بقاي آنها را براي سال‌هاي بعد فراهم مي‌آورد.
همچنين به دليل گسترش ريشه‌اي، كمبود آب و مواد غذايي، سايه‌اندازي و كمبود نور و در برخي موارد دارا بودن خاصيت آللوپاتي رشد گياهان زراعي را با مشكل مواجه كرده و عملكرد آنها را از نظر كمي كاهش مي‌دهند (رستگار، 1378 و ميرشكاري، 1382).
1-5-2- خسارت‌هاي كيفي
علف‌هاي هرز بر روي كيفيت محصولات زراعي و دامي به روش‌هاي مختلف موثر هستند. اختلاط دانه علف هرز به خصوص انواع سمي و اندام‌هاي رويشي آنها با گياهان زراعي در موقع برداشت، به روش‌هاي مختلف كيفيت و ارزش محصول را كاهش مي‌دهند (ميرشكاري، 1382؛ هلالي، 1384؛ و رستگار، 1378؛). خسارت‌ حاصل از اين طريق حدود 20 درصد گزارش شده است. لازم به ذكر است كه ارقام ذكر شده در مورد ميزان خسارت وارده از علف‌هاي هرز فقط مربوط به محصولات كشاورزي مي‌شود و در صورتي كه اگر خسارت‌هاي حاصله در ساير مناطق نيز در نظر گرفته شود رقم قابل توجهي به دست خواهد آمد. علاوه بر موارد ذكر شده، علف‌هاي هرز در افزايش قيمت محصولات كشاورزي، افزايش هزينه حمل و نقل، كاهش بازده كاري، ايجاد مزاحمت در كاشت، داشت و برداشت گياهان زراعي و ايجاد خسارت‌هاي عمراني، نيز نقش دارند (ميرشكاري، 1382).
1-6- كنترل علف‌هاي هرز
بنا به گفته لاسي (1985) كنترل علف‌ها ي هرز، بر موارد زير تاكيد دارد:
الف- كاهش قدرت رقابت جمعيت علف هرز، در يك گياه زراعي خاص
ب- ايجاد موضعي به منظور جلوگيري از رشد و نمو بيشتر علف هرز در بين گياه زراعي
1-7- گياه‌شناسي يولاف وحشي
يكساله پائيزه و بهاره، حاوي كركهاي پراكنده نرم و كوتاه، ارتفاع تا 3/1 متر. ساقه ايستاده، بلند، زانودار، منتهي به پانيكولي (خوشه مركب) آويخته. برگ در سطح فوقاني و تحتاني صاف، حاشيه مختصر مودار بخصوص به طرف قاعده.
با افزايش سن گياه موها مي‌افتند. غلاف برگ صاف، در بالا باز، بخش فوقاني گاهي كركدار. جهت گردش برگ‌هاي اوليه به سمت چپ. زبانك مشخص سفيد متمايل به زرد با بريدگي، طول تا 6 ميلي‌متر، فاقد گوشوارك.
گل آذين خوشه مركب، خيلي باز (برعكس يولاف زراعي). نسبتاً بزرگ، حاوي 2-3 گل (گل سوم نيز داراي سيخك)، پوشه‌ها به بلندي سنبلچه، پوشينه 2-4 دندانه در انتها، از قسمت وسط داراي سيخك، پرزهاي سيخ مانند زرد يا قهوه‌اي متمايل به قرمز، طول سيخك تا 4 سانتي‌متر، در قسمت پاييني تاب خورده و از وسط خميده (در شرايط خشك). يولاف وحشي بهاره در اكثر نقاطي كه يولاف وحشي زمستانه پراكنده است معمولاً با تراكم كمتري ديده مي‌شود. هر چند بندرت با مزارع گندمي نيز برخورد مي‌گردد كه در آنها غالبيت با گونه A.fatua مي‌باشد (ميرشكاري، 1383).
1-8- گياه‌شناسي بارهنگ
تيره بارهنگ ساقه عاري از برگ، ساقه لوله‌اي بيرون مي‌آيد گلها به صورت سنبله است و برگها داراي رگبرگ موازي است تنها تيره از دو لپه‌ايها است كه داراي رگبرگ موازي هستند و گلها منظم و ريز،جام گل پيوسته و گلبرگ 4 عدد، ميوه كپسول و ريشه دائمي ساده يعني هر سال اندام هوايي از بين مي‌رود و تكثير بوسيله بذر صورت مي‌گيرد علف هرز مهم باغات و سبزيكاري است برگها ممكن است در حدود 15 سانتيمتر در ازا 10 سانتيمتر پهنا داشته باشند. كه در تركيه و بيشتر كشوهاي اروپايي پيدا شده است (دويز، 1975). در آلمان، فرانسه و بلژيك در كار ماشينهاي كشاورزي و زمينهاي توليد علوفه محدويت ايجاد كرده است (كارل، 1982). اخيراً رقم‌هاي اصلاح شده براي توليد چراگاهها در نيوزلند انتخاب شده‌اند (سان ديسون و الوينگر، 2000). بارهنگ علاوه بر اينكه علف هرز محسوب مي‌شود. كاربرد دارويي نيز دارد يعني جزء گياهان دارويي نيز محسوب مي‌شود (فوستر، 1996). كاربرد دارويي بارهنگ عبارتند از: موادي كه پوست را ضخامت مي‌كند و باعث اختلال در خون رساني به پوست مي‌شود و بعنوان ماده‌اي كه آب رسان است، ماده‌اي كه باعث سردي مي‌شود، قابل نفوذ و شكننده، ضد سرفه، ضد ميكروب، ضد ويروس، و ضد مسموميت و اسهال (لي‌اونگ و فوستر، 1996) و موثر در درمان مي‌باشد (فرالكويز، 1998). هماننند برگهاي چاي براي اسهال و سرفه و اسهال خوني استفاده مي‌شود. برگها همچنين براي آبله، زخم، تورم، زخم نيش حشرات بكار برده مي‌شود. و مايع لجز كه از دانه‌هاي بارهنگ توليد مي‌شود كاهش دهنده سطح كلسترول خون مي‌باشد (فوستر و دوكي، 1990).
1-9- اكولوژي يولاف
گونه‌هاي وحشي و پاره‌اي از گياهان علوفه‌اي در حالت خواب باقي مي‌مانند بنابراين قابليت جوانه‌ زدن و قابليت حيات ممكن است حتي به ميزان 100% در جمعيت‌هاي متفاوت بذرها فرق كند. جوانه زدن موقعي اتفاق مي‌افتد كه خواب بذر پايان يابد و بذر قبل از خواب حتي اگر قابليت حيات و جوانه‌زني داشته باشد جوانه نمي‌زند، به طور كلي همراه با سن بذر قابليت حيات كاهش ولي قابليت جوانه زدن افزايش مي‌يابد. علت آن هم از بين رفتن طبيعي عوامل خواب در بذرها است و درجه حرارت براي جوانه زدن بذرها افزايش مي‌يابد علت آن هم از بين رفتن طبيعي عوامل خواب در بذرها است و درجه حرارت براي جوانه زدن بذرها اغلب گياهان زراعي اساساً مشابه همان درجه حرارت‌هايي كه براي رشد رويشي مي‌باشد. درجه حرارت مطلوب درجه حرارتي است كه سبب حداكثر درصد جوانه زدن در كوتاهترين زمان مي‌شود بذرهايي كه كاملاً رسيده نيستند يا دوره خواب را به طور ناقص يا نسبي طي كرده‌اند مي‌توانند در يك محدوده تنگ درجه حرارتي جوانه بزنند (بوريس، 1949)
جدول 1-3. تغييرات درجه حرارت كه درآن جوانه زدن واقع مي‌شود1حداكثرمطلوبحداقلبذر 40-3025-315-3یولاف
نور در جوانه‌زني نيز نقش دارد (ماير، پل‌جاكوف و ميبر 1963) و بذور علف‌هاي هرز هم وقتي جوانه مي‌زند كه در اثر شخم در سطح خاك و در معرض نور قرار گيرند يعني براي جوانه‌زني نياز به روزهاي كوتاه يا روزهاي بلند داشته و يا روز خنثي هستند (كوپلند 1967).
ويولاف براي جوانه‌زني نياز به روزهاي بلند دارد.
1-10- مراحل رشد يولاف
واكنش يولاف وحشي به نهاده‌هاي كشاورزي به مرحله رشد و نمو بستگي داشته و عدم دقت در زمان استفاده از آنها ممكن است در برخي موارد صدماتي را به محصول وارد آورد به همين دليل تشخيص مراحل مختلف رشد نقش بسزايي در انجام عمليات مبارزه با علف‌هاي هرز دارد.
مراحل مختلف مهم رشد يولاف بشرح زير مي‌باشد:
مرحله جوانه زني- مرحله پنجه‌زني- مرحله ساقه‌دهي- مرحله خوشه‌دهي- مرحله گل‌دهي- مرحله پر شدن دانه است.
1-11- مرحله جوانه‌زني
تعريف جوانه‌‌زني بستگي به نظر و نوع بينش افراد دارد به عنوان مثال از نظر يك تجزيه و تحليل كننده بذر ممكن است تغييرات مرفولوژيكي چون ظهور ريشه‌چه را به عنوان جوانه‌زني بپذيرد. اما از نظر كسي كه دانه مي‌روياند جوانه زدن عبارت است از ظهور و پديدار شدن گياهچه اما تعريف جوانه زدن از نظر عملي عبارت است از شروع نمو فعال كه سبب تركيدن پوسته بذر و ظهور گياهچه مي‌شود (آمن 1963). جوانه زدن شامل حوادث مرفولوژيكي و فيزيولوژيكي زير مي‌باشد (تول و هندريكز 1956):
1) آماس و جذب آب، (2) آب‌گيري بافت‌ها، (3) جذب 2o، (4) فعاليت آنزيمي و هضم، (5) انتقال مولكولهاي هيدروليز شده به محور جنين، (6) افزايش تنفس و ساختن مواد، (7) شروع تقسيم سلولي و بزرگ شدن آنها، (8) ظاهر شدن جنين.
سرعت رشد اوليه ريشه‌چه از ميزان سرعت اوليه ساقچه بيشتر است، ريشه‌چه اولين اندامي است كه از پوسته بذر پاره شده بيرون مي‌آيد. وزن خشك ساقه‌چه در مدت چند روز از ريشه بيشتر مي‌شود البته كل گياهچه دانه در 10 روز اول نسبت به قبل از جوانه زدن به علت مصرف مواد در تنفس كاهش مي‌يابد به نظر مي‌رسد كه مقدم بودن رشد ريشه‌چه بر رشد قسمت هوايي امتيازي براي بقاء گياهچه باشد.
1-12- ساختمان دانه
بيولي‌وبلاك در سال (1978) دانه‌ها را بر طبق ساختماني كه مواد غذايي در آن ذخيره مي‌شود به 3 نوع تقسيم كردند كه عبارتند از:
ا) آندوسپرم‌دار شامل (گندم، گوجه‌فرنگي، كرچك، گندم‌سياه)، (2) جنين، شامل (بقولات و كاهو)، (3) پريسيرم‌دار، قسمتي از بافت خورش كه پريسپرم ناميده مي‌شود، ذخيره دانه را تشكيل مي‌دهد مانند (چغندر، قهوه، يوكا).
جدول 1-4. ذخاير غذايي و ساختمان اصلي ذخيره‌اي 2ساختمان اصلي جزء اصلي چربيپروتئينگونهآندوسپرم66 نشاسته 813یولاف75212گندم122237سویا
پروتئين‌هاي ذخيره يا ساختماني، پروتئين‌هايي هستند كه نقش بيولوژيكي آنها تامين كربن، نيتروژن و سولفور براي استفاده و حمايت از رشد گياهچه است. اين دسته از پروتئينها حدود نيمي از كل پروتئينها بذرهاي گياهان فقير از پروتئين مانند غلات و درصد بالايي از كل پروتئين در گياهاني مانند سويا را تشكيل مي‌دهد.
ليپیدها به شكل اندامهاي چربي در سيتوپلاسم بافت هاي نگهدارنده روغن، مثلاً در كوتيلدون هاي گياه خردل سفيد يا سپرچه غلات وجود دارد. اندامهاي ليپيد را يك لايه تك مولكولي فسفوليپيد از سيتوپلاسم مجاور جدا مي‌كند. اندامهاي ليپيدي و واكوئل‌هاي حاوي ليپيد يا اسفرزومها نيز ناميده مي‌شود.
نشاسته‌ها: نشاسته يك اصطلاح عمومي است و به كربوهيدراتها سخت، پلي‌مري‌ سنتز شده در پلاستيد اطلاق مي‌شود. پلاسيدهايي كه داراي كلروفيل باشند مانند انواع موجود در كوتيلدونهاي سبز بذرهاي درحال نمو برخي بقولات، كلروپلاست ناميده مي‌شود. اغلب نشاسته‌هاي سنتز شده در بذرهاي بالغ در طي جوانه‌زني شكسته مي‌شوند و دو نوع هتروپلي‌مر گلوكز سنتز مي‌شود كه عبارتند از آميلوز و آميلوپكتين. در زمان جوانه زني، هنگامي كه ذخيره بذر به حركت در مي‌آيد، نشاسته با عمل تعدادي از آنزيمها شكسته مي‌شود. – آميلاز تنها آنزيم توليد شده بذر است كه به دانه‌هاي نشاسته كامل حمله ‌كرده و در نهايت به گلوگز تبديل مي‌شود. و در اغلب دانه‌هاي غلات گلوكز را اسكوتلوم يا سپرچه جنين جذب مي‌كند كه گلوكز به پلي‌ساكاريدها سنتز شده و به گياهچه در حال رشد منتقل مي‌يابد. انرژي مورد نياز براي اين فرآيندها ميتوكندريهاي در حال تكثير به شكل ATP عرضه مي‌كنند (سوهاني، 1389).
1-13- بيوشيمي و فيزيولوژي جوانه‌زني بذر
براساس يك نظريه جوانه‌زني تعادل بين ممانعت كننده‌هاي رشد و تحريك كننده‌هاي رشد است. اگر ممانعت كننده‌ها در تراكم فيزيولوژي بالاتري از محركها باشد، خواب بذر اتفاق مي‌افتد. مواد محرك مانند نور يا دما براي غير فعال كردن يا كاهش سطح ممانعت كننده‌ها در بذر لازم است. محركهاي رشد از قبيل جيبرليك اسيد مي‌تواند اثرات تحريكي خود را نشان دهد. جيبرلين‌ها سنتز جديد آنزيمهاي هيدروليز كننده مانند – آميلاز و ريبونوكلئاز را افزايش مي‌دهند. توليد آميلازها را فعال مي‌كنند كه نشاسته را هيدروليز مي‌كند و سوبستراي لازم براي تامين انرژي مورد نياز براي جوانه‌زني را فراهم مي‌كند (سوهاني، 1389).
1-14- كنترل علف‌هاي هرز
يكي از ضروريات اوليه در توليد بذر با كيفيت خوب، مبارزه با علف‌هاي هرز است علف‌هاي هرز به علل زير سبب آلودگي گياه بذري مي‌شوند.
الف) وجود علف‌هاي هرز در زمان برداشت سبب اختلاط بذر آنها با بذر گياه اصلي مي‌شود. در بسياري از موارد مشاهده شده است كه جدا كردن اين قبيل بذور به سبب تشابه در اندازه، شكل و وزن، جدا كردن آنها از بذر گياه اصلي مشكل است.
ب)برخي از علف‌هاي هرز پارازيت گياهان زراعي هستند و برخي در مزرعه يا اطراف آن ميزبان بيماريهاي مختلف مي‌باشند قبل از زمان گلدهي و توليد بذر در علف‌هاي هرز مبارزه با آنها ضروري است (سرمدنيا، 1374).
1-15- دلايل غالبيت بذور علف‌هاي هرز
بذور علف‌هاي هرز توان جوانه‌زني را در محيط مختلف با درجات متفاوت نشان مي‌دهند در شرايط مختلف محيطي وضعيت متفاوتي از نظر دورمانسي دارند. در حاليكه در گياهان زراعي دورمانسي وجود ندارد و يا بسيار محدود است. دورمانسي عدم جوانه‌زني بذر حتي در شرايط مطلوب است. در مورد بذور علف‌هاي هرز دورمانسي بسيار پيشرفته و تكامل يافته است. دوره‌هاي طولاني دورمانسي در علف‌هاي هرز حفظ مي‌شود اين يك وسيله براي سازگاري است يعني گياه هرز تا زماني كه اطمينان از تداوم زندگي و توليد بذر نداشته باشد جوانه نمي‌زند بنابراين مي‌تواند حيات خودش را با جوانه‌زني غير يكنواخت حتي در شرايط نامساعد حفظ بكند. دورمانسي به دو دليل ايجاد مي‌شود.
1-15-1- پوسته بذر:پوسته بذر به روشهاي مختلفي مي‌تواند ايجاد خواب كند.
الف) پوسته بذر از نفوذ آب به داخل بذر جلوگيري مي‌كند. روي پوسته بذر منافذي بنام هليوم وجود دارد محل نفوذ آب اين ميكروپورها هستند، تحت شرايطي ميكروپورها مسدود مي‌شوند كه آنزيم دزاتوراز عامل توليد تركيبات ليگيني است كه ممكن است تحت شرايطي اين آنزيم فعال شود كه فعاليت آن باعث توليد ليگينين و ته‌نشيني اين مواد در ميكروسپورها مي‌شود. تا زماني كه ميكروسپورها از اين حالت مسدود بودن خارج نشود بذر جوانه نمي‌زند. شرايط نامساعد مانند دماي بالا باعث مي‌شود رطوبت باسرعت بيشتر از دست برود در اين شرايط بذر براي جلوگيري از هدر رفتن سريع رطوبت منافذ را مسدود مي‌كند و بعد نمي‌تواند آب جذب كند و جوانه نمي‌زند و حالت دورمانسي بوجود مي‌آيد و تا منافذ باز نشود جوانه‌زني اتفاق نمي‌افتد و منافذ به طور عادي باز نمي‌شود.
ب) جوانه‌زني يك فرآيند انرژي خواه است. انرژي از طريق تنفس تامين مي‌شود انجام تنفس نياز به اكسيژن دارد اگر پوسته اجازه تبادل گازي ندهد جوانه‌زني انجام نخواهد شد. در بذور ژله‌اي يا چرب مانند و بذوري كه تركيبات فنلي روي پوسته دارند از اين نوعند.
پ) بعضاً پوسته بذور حاوي مواد سمي براي بذر است از جمله اين مواد مي‌توان به گليكوزيدها به خصوص گليكوزيدهاي سيانوژنيك اين مواد اگر به هر دليلي از پوسته بذر به سمت بافت‌هاي دروني از جمله آلرون آندوسپرم يا جنين انتقال يابد از فعاليت‌هاي جوانه‌زني مخصوصاً تنفس ممانعت خواهد كرد. و تا زمانيكه غلظت اين مواد در محيط دروني بذر عامل مانعت كننده بشمار آيد قادر به جوانه‌زني نخواهد بود و حالت خواب حفظ خواهد كرد. بارهنگ و بادام بايستي براي جوانه زدن در آب جاري قرار داده شوند مثل چغندر مونوژوم.
ت) پوسته بذر ماهيت نور رسيده به بذر را تغيير مي‌دهد بذور علف‌هاي هرز از نوعPositive Photoplaslic يعني نيازمند به نور هستند.
ث) بعضاً پوسته بذر به حدي سفت و محكم است كه بعنوان يك عامل مكانيكي در برابر جوانه‌زني بذر مقاومت مي‌كند مثل يونجه آفتابگردان راه‌حل خيساندن در آب به شرطي كه ماده سمي نداشته باشد. (آمن 1963، ايواناري 1949).
1-16- خواب بعد از رسيدگي
در بسياري از بذور امكان جوانه زدن در دوره‌اي از رسيدگي بذر وجود داشته ولي پس از رسيدگي كامل بذر به حالت دورمانت خواهد بود معمولاً ناشي از اختلالات هورموني است زماني كه پايه ما در پس از بين
رفتن كامل امكان برداشت بذر كه هم اتيلن و هم آبسيزيك اسيد زياد مي‌شود (آمن، 1968).
1-17- تعريف خواب
عليرغم اهميت موضوع تعريف واضح و شفافي براي خواب بذر وجود ندارد اين عدم هماهنگي در مورد هماهنگي در مورد ارائه يك تعريف واضح ممكن است به علت تصورات متفاوتي باشد كه دانشمندان در مورد اين پديده دارند. به عنوان مثال، تعريفي كه در نظر يك متخص فيزيولوژي بذر به عنوان خواب بذر در نظر گرفته مي‌شود ممكن است با تعاريف يك متخصص اكولوژي بذر و يا تكنولوژي بذر متفاوت باشد. طي ساليان متمادي تلاشهاي زيادي براي تعريف خواب بذر به عمل آمده است. عموماً انواع مختلف خواب در اثر شرايط متفاوت در بذر حادث مي‌شوند. يك بذر داراي خواب بذري است كه تحت فاكتورهاي نرمال محيطي كه براي جوانه‌زني آن مساعد است قادر به جوانه‌زني نيست (باسكين، 2004).
با اين وجود براي ارزيابي نوع خواب بذر، لازم است تا براي جوانه‌زني آن در دامنه دمايي مشابه با آنچه كه به طور طبيعي در مزرعه رخ مي‌دهد. آزمايشي انجام شود. تعدادي از تعاريف معمول براي خواب بذر عبارتند از: مكانيسمي كه از جوانه‌زني بذر در زمان نامناسب جلوگيري مي‌كند (ويرريتي، 2001)؛ عدم جوانه‌زني بذر با وجود فراهم بودن شرايط مناسب براي جوانه‌زني (هيل‌هورست، 1995). خواب بذر همچنين به عنوان يك خاصيت ذاتي بذر كه به بذر اين امكان را مي‌دهد كه در چه نوع شرايط محيطي جوانه بزند تعريف مي‌گردد (فاينچ و همكاران، 2006) مطابق با اين تعريف، خواب نه تنها با عدم جوانه‌زني بذر ارتباط دارد، بلكه يك ويژگي بذر است كه شرايط مورد نياز براي جوانه‌زني را تعيين مي‌كند.
1-18- طبقه‌بندي خواب بذر
خواب بذر به روشهاي متفاوتي طبقه‌بندي گرديده است. با اين وجود دانشمندان به طبقه‌بندي پايه كه تمايز بين خواب اوليه و ثانويه را مشخص مي‌كند توافق دارند. خواب اوليه در اثر عوامل خارجي ايجاد مي‌شود و با توسعه بذر ارتباط دارد، در صورتيكه خواب ثانويه در اثر عوامل داخلي بوجود مي‌آيد و لزوماً پس از پراكندگي بذر ايجاد مي‌شود. طبقه‌بندي ديگري براي بذر وجود دارد كه بر پايه زمان خواب بذر است و براساس آن دو نوع خواب اوليه يا ذاتي و خواب ثانويه يا القايي وجود دارد. خواب اوليه در طي مراحل توسعه بذر و خواب ثانويه بعد از برداشت آن ايجاد مي‌گردد و خواب ثانويه نه تنها در بذرهاي غيرخواب‌دار ايجاد مي‌گردد بلكه در بذرهايي كه تقريباً داراي مشكلي از خواب اوليه نيز هستند ايجاد مي‌شود.
نيكولاوا (1997) بيان كردند كه دو نوع عمومي خواب بذر وجود دارد كه به‌نام خواب داخلي و خارجي ناميده مي‌شود در خواب داخلي تعدادي از خصوصيات ساختمان بذر مانند آندوسپرم (معمولاً پريسپرم)، پوشش‌هاي بذر يا ديواره‌هاي ميوه كه در اطراف جنين قرار دارند مانع جوانه‌زني مي‌شوند.
جدول1-5. نسخه ساده شده نيكولاو در سال 1977 در مورد طرح طبقه‌بندي انواع خواب بذر3
نوع علتشكستن بوسيلهخواب داخليفيزيولوژيكيمكانيسم بازدارنده فيزيولوژيكي (PIM) جوانه‌زنياستراتيفيكاسيون سرما يا گرمامورفولوژيكيجنين توسعه نيافتهشرايط مناسب براي رشد جوانه‌زني جنينمورفوفيزيولوژيكيمكانيسم بازدارنده فيزيولوژيكي جوانه‌زني و جنين توسعه نيافتهاستراتيفيكاسيون سرما يا گرماخواب خارجيفيزيكيغيرقابل نفوذ بودن پوشش‌هاي ميوه يا بذر به آبگسيخته شدن ساختارهاي خاصشيمياييبازدارنده جوانه‌زنينشت مواد از بذرمكانيكيساختارهاي چوبي محدود كننده رشداستراتيفيكاسيون سرما يا گرما 1-19- اهميت خواب بذر
از ديدگاه اكولوژيكي، خواب يك مكانيسم براي زنده ماندن است كه براي تكثير و پراكندگي بذرها براي ايجاد جمعيت‌هاي گياهان بااهميت



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

دیدگاهتان را بنویسید